Μανταμάδος Λέσβου: Το «αμίλητο νερό», ένα πρωτοχρονιάτικο έθιμο με βαθιές ρίζες στη λαϊκή παράδοση

Στον Μανταμάδο της Λέσβου, αναβιώνει κάθε Πρωτοχρονιά ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έθιμα της ελληνικής λαϊκής παράδοσης: το «αμίλητο νερό». Πρόκειται για ένα τελετουργικό βαθιά συνδεδεμένο με την έννοια της καθαρής αρχής, της ευχής και της πνευματικής ανανέωσης που συνοδεύει τον ερχομό του νέου χρόνου.

Το έθιμο παραμένει ζωντανό στη συλλογική μνήμη των κατοίκων και λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Μέσα από απλές, αλλά φορτισμένες συμβολικά πράξεις, υπενθυμίζει τη σημασία της σιωπής, της πίστης και της αρμονικής σχέσης του ανθρώπου με τη φύση.

Το κουμάρι: σύμβολο νέας αρχής

Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς, κάθε οικογένεια φρόντιζε να προμηθευτεί ένα καινούργιο κουμάρι, μια φρέσκια στάμνα φτιαγμένη από τους αγγειοπλάστες του χωριού. Η επιλογή αυτή δεν ήταν τυχαία. Ο Μανταμάδος έχει μακρά παράδοση στην αγγειοπλαστική και το κουμάρι αποτελούσε κάτι περισσότερο από ένα απλό σκεύος.

Συμβόλιζε τη νέα αρχή, την καθαρότητα και την προσδοκία για καλοτυχία και αφθονία στο σπίτι. Το καινούργιο αντικείμενο σηματοδοτούσε ότι ο χρόνος ξεκινά χωρίς βάρη, με καθαρό «δοχείο» για όσα πρόκειται να έρθουν.

Η σιωπηλή διαδρομή προς τη βρύση

Πριν ακόμη χαράξει ανήμερα Πρωτοχρονιάς, η νοικοκυρά του σπιτιού, φορώντας το καλό της μαντήλι, ξεκινούσε για τη δημόσια βρύση του χωριού κρατώντας το άδειο κουμάρι. Καθ’ όλη τη διαδρομή δεν έπρεπε να μιλήσει σε κανέναν. Η σιωπή ήταν βασικό στοιχείο του εθίμου, ώστε το νερό να παραμείνει «αμίλητο» και, κατά συνέπεια, αγνό και ευλογημένο.

Μαζί της μετέφερε γλυκά των ημερών και ένα κέρμα, τα οποία άφηνε στη βρύση ως προσφορά. Η πράξη αυτή υπογράμμιζε τον σεβασμό προς το νερό, το οποίο αντιμετωπιζόταν ως δώρο ζωής και φορέας ευλογίας για τον νέο χρόνο.

Το αμίλητο νερό στο σπίτι

Με την επιστροφή στο σπίτι, η οικογένεια συγκεντρωνόταν γύρω από το κουμάρι. Κάθε μέλος έπινε μια γουλιά από το αμίλητο νερό, ανταλλάσσοντας ευχές για υγεία, προκοπή και ευημερία. Το νερό λειτουργούσε ως μέσο μετάβασης από τον παλιό στον νέο χρόνο, φορτισμένο με θετικό συμβολισμό.

Το υπόλοιπο νερό χρησιμοποιούνταν για το ράντισμα των χώρων του σπιτιού, ώστε να «καθαριστούν» και να ευλογηθούν για τη χρονιά που ξεκινούσε. Συχνά, χυνόταν και στις παλιές στάμνες του νοικοκυριού, με την πίστη ότι έτσι μεταφερόταν η ευλογία και σε ό,τι είχε απομείνει από τον προηγούμενο χρόνο.

Ένα έθιμο με πανελλαδικές παραλλαγές

Το έθιμο του αμίλητου νερού δεν συναντάται μόνο στον Μανταμάδο. Με διαφορετικές μορφές και τοπικές παραλλαγές, απαντάται σε πολλές περιοχές της Ελλάδας. Το κοινό στοιχείο είναι η σύνδεση του νέου χρόνου με τη σιωπή, την καθαρότητα και την καλή αρχή.

Η επανάληψη του εθίμου σε διαφορετικά γεωγραφικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα καταδεικνύει μια διαχρονική ανθρώπινη ανάγκη: να δοθεί νόημα στη μετάβαση του χρόνου μέσα από συμβολικές πράξεις που φέρνουν ελπίδα και συνοχή στην κοινότητα.

Με λίγα λόγια

Το αμίλητο νερό του Μανταμάδου παραμένει ένα ισχυρό σύμβολο της σχέσης ανθρώπου και φύσης, αλλά και της δύναμης της λαϊκής παράδοσης να επιβιώνει στον χρόνο. Δεν πρόκειται για ένα μουσειακό κατάλοιπο, αλλά για μια ζωντανή πρακτική που συνεχίζει να προσδίδει νόημα στη συλλογική εμπειρία της Πρωτοχρονιάς.

Μέσα από τη σιωπή, το νερό και την κοινή συμμετοχή, το έθιμο θυμίζει ότι οι πιο απλές κινήσεις μπορούν να κουβαλούν τις βαθύτερες ευχές για το μέλλον.